Khi nhắc đến năm 1978: Một góc nhìn đa chiều từ quan hệ Việt Nam - Campuchia - Trung Quốc
Chà, hôm rồi mình lục lại đống sách cũ, tình cờ thấy một cuốn lịch sử có ghi mốc năm 1978. Cái năm này, nếu để ý một chút, sẽ thấy nó như một giao điểm đặc biệt, nơi mà lịch sử hiện đại của ba quốc gia láng giềng chúng ta - Việt Nam, Campuchia và Trung Quốc - đan xen vào nhau theo những cách phức tạp và để lại dấu ấn sâu sắc. Mình nghĩ, thử tìm hiểu một cách khách quan xem sao, bỏ qua những định kiến, chỉ nhìn vào các sự kiện đã được ghi nhận rộng rãi thôi.
Bối cảnh không thể tách rời: Những căng thẳng dồn nén
Để hiểu năm 1978, không thể chỉ nhìn vào năm đó. Phải lùi lại một chút. Sau năm 1975, bán đảo Đông Dương bước vào một trang mới đầy biến động. Ở Campuchia, chế độ Khmer Đỏ dưới sự lãnh đạo của Pol Pot lên nắm quyền. Ở Việt Nam, đất nước thống nhất và bắt đầu hàn gắn vết thương chiến tranh. Thế nhưng, quan hệ giữa hai nước láng giềng vốn từng đồng hành lại nhanh chóng trở nên cực kỳ căng thẳng.
Mình đọc thấy trong nhiều tài liệu, như cuốn “The Pol Pot Regime” của Ben Kiernan chẳng hạn, rằng biên giới Tây Nam của Việt Nam khi ấy liên tục xảy ra các vụ xung đột vũ trang quy mô nhỏ và lớn. Phía Việt Nam cáo buộc quân đội Campuchia tiến hành các cuộc tấn công xâm nhập, gây ra thương vong cho dân thường. Ngược lại, phía Campuchia Dân chủ cũng có những tuyên bố riêng. Tình hình cứ thế leo thang, không khí chiến tranh dường như ngày một đậm đặc.
Mối quan hệ Việt Nam - Trung Quốc: Những vết nứt ngày càng rộng
Song song với điều đó, một mạch chuyện khác cũng diễn ra. Đó là quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc. Sau 1975, mối quan hệ này, vốn đã có những khác biệt từ trước, bắt đầu xuất hiện nhiều bất đồng. Các nhà sử học thường nhắc đến một số điểm chính:
- Vấn đề Campuchia: Việt Nam và Trung Quốc có cách nhìn trái chiều về chế độ Khmer Đỏ. Trong khi Trung Quốc là một trong những nước hỗ trợ chính cho Pol Pot, thì Việt Nam ngày càng coi đây là mối đe dọa trực tiếp.
- Ảnh hưởng ở khu vực: Sự hậu thuẫn của Liên Xô dành cho Việt Nam trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh được cho là một nhân tố làm trầm trọng thêm mâu thuẫn giữa Bắc Kinh và Hà Nội, khi Trung Quốc và Liên Xô lúc đó đối đầu nhau.
- Các vấn đề lịch sử và biên giới: Những tranh chấp về lãnh thổ, biên giới trên bộ và trên biển bắt đầu được nêu ra nhiều hơn.
Đến giữa năm 1978, sự chia rẽ đã rõ ràng. Việc Trung Quốc ngừng viện trợ và rút chuyên gia khỏi Việt Nam là một dấu mốc quan trọng, được báo chí quốc tế đưa tin rộng rãi lúc bấy giờ. Cảm giác một cuộc xung đột lớn hơn dường như khó tránh khỏi.
Tháng 12 năm 1978: Một bước ngoặt quyết định
Rồi mọi thứ dồn đến đỉnh điểm vào những ngày cuối năm. Ngày 25 tháng 12 năm 1978, quân đội Việt Nam mở một chiến dịch quân sự quy mô lớn vào Campuchia. Sự kiện này, thường được giới nghiên cứu gọi là Chiến dịch phản công biên giới Tây-Nam. Mục tiêu công khai được tuyên bố là để “bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và đánh đổ chế độ diệt chủng Pol Pot”.
Cuộc tiến công diễn ra nhanh chóng. Đến đầu tháng 1 năm 1979, thủ đô Phnom Penh được giải phóng (theo cách gọi của Việt Nam) hoặc bị chiếm đóng (theo cách gọi của chế độ Pol Pot và các nước phản đối). Chính quyền Khmer Đỏ bị lật đổ và phải rút chạy về các vùng rừng núi phía tây.
| Sự kiện chính | Thời điểm | Hệ quả trực tiếp nổi bật |
| Xung đột biên giới Việt Nam - Campuchia gia tăng | 1975-1978 | Quan hệ hai nước đổ vỡ hoàn toàn, dẫn đến nguy cơ chiến tranh mở rộng. |
| Trung Quốc cắt viện trợ, rút chuyên gia khỏi Việt Nam | Giữa 1978 | Chính thức đánh dấu sự đổ vỡ trong quan hệ song phương, làm trầm trọng thêm căng thẳng. |
| Chiến dịch quân sự của Việt Nam vào Campuchia | 25/12/1978 - 01/1979 | Chế độ Khmer Đỏ bị lật đổ khỏi thủ đô, dẫn đến sự thành lập chính quyền mới ở Campuchia và một thập kỷ Việt Nam đồn trú tại đây. |
Những hệ lụy kéo dài và góc nhìn đa chiều
Hậu quả của những sự kiện năm 1978 thật sự kéo dài. Việc Việt Nam tiến vào Campuchia đã dẫn đến phản ứng quốc tế phức tạp. Nhiều nước, đặc biệt là Trung Quốc và các nước phương Tây, lên án và cô lập Việt Nam. Đỉnh điểm là cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc vào tháng 2 năm 1979 giữa Việt Nam và Trung Quốc - một hệ quả trực tiếp và đau đớn từ những mâu thuẫn đã tích tụ.
Ở Campuchia, một chương mới mở ra với sự sụp đổ của chế độ Khmer Đỏ - một chế độ mà ngày nay phần lớn thế giới công nhận là đã gây ra thảm họa diệt chủng. Tuy nhiên, tình trạng chiến tranh và xung đột ở đất nước này vẫn tiếp diễn nhiều năm sau đó.
Khi viết đến đây, mình chợt nghĩ, lịch sử thật khó để đóng khung trong một vài trang giấy. Mỗi quốc gia, mỗi dân tộc đều có cách nhìn và cảm nhận riêng về cùng một giai đoạn. Điều quan trọng, có lẽ là chúng ta cần ghi nhớ những bài học từ quá khứ, về sự tàn khốc của chiến tranh, về giá trị của hòa bình và đối thoại. Những sự kiện của năm 1978, dù được nhìn nhận thế nào, cũng đã góp phần định hình diện mạo của cả khu vực Đông Nam Á cho đến tận ngày nay, và nhắc nhở chúng ta về sự phức tạp của quan hệ quốc tế.
Có lẽ, chiều nay mình sẽ tìm đọc thêm một cuốn sách khác, viết về giai đoạn này dưới góc nhìn của một học giả Campuchia chẳng hạn. Chắc chắn sẽ có thêm nhiều điều thú vị để suy ngẫm. Lịch sử, cuối cùng thì cũng là để hiểu hơn về hiện tại mà thôi.
